Huy động tài chính xanh cho chuyển đổi đô thị TP.HCM – Từ ngân sách công sang thị trường vốn, tài chính khí hậu và carbon

1. Chuyển đổi xanh đô thị là bài toán tài chính quy mô lớn

Chuyển đổi xanh, xét đến cùng, không chỉ là bài toán kỹ thuật hay môi trường, mà trước hết là bài toán tài chính đô thị. Các mục tiêu giảm phát thải, thích ứng khí hậu, phát triển hạ tầng xanh và nâng cao chất lượng sống đều đòi hỏi nguồn lực đầu tư rất lớn, kéo dài nhiều thập kỷ và có độ rủi ro cao hơn so với các dự án truyền thống.

Theo các ước tính sơ bộ, để thực hiện lộ trình chuyển đổi xanh và đóng góp vào mục tiêu Net Zero 2050, TP.HCM mở rộng cần huy động hàng trăm nghìn tỷ đồng mỗi giai đoạn, tập trung vào các lĩnh vực như năng lượng sạch, giao thông xanh, hạ tầng chống ngập, xử lý chất thải, công nghiệp xanh và số hóa quản trị đô thị. Quy mô này vượt xa khả năng đáp ứng của ngân sách nhà nước và các nguồn vốn công truyền thống.

Do đó, câu hỏi cốt lõi đặt ra không phải là “có cần tài chính xanh hay không”, mà là làm thế nào để thiết kế một hệ sinh thái tài chính xanh đủ mạnh, đủ tin cậy và đủ hấp dẫn để thu hút dòng vốn dài hạn trong và ngoài nước cho chuyển đổi đô thị TP.HCM.

2. Giới hạn của ngân sách nhà nước và mô hình đầu tư truyền thống

Trong nhiều thập kỷ, phát triển đô thị tại Việt Nam chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước, tín dụng ngân hàng và đầu tư công. Mô hình này đã đóng vai trò quan trọng trong giai đoạn tăng trưởng nhanh, nhưng đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt khi đối diện với các thách thức chuyển đổi xanh.

Thứ nhất, nguồn lực ngân sách hạn chế, phải phân bổ cho nhiều mục tiêu an sinh – phát triển khác nhau, khó đáp ứng nhu cầu đầu tư lớn và dài hạn cho chuyển đổi xanh.
Thứ hai, tín dụng ngân hàng ngắn và trung hạn không phù hợp với các dự án hạ tầng xanh có vòng đời 20–30 năm.
Thứ ba, rủi ro công nghệ và chính sách của các dự án xanh khiến khu vực tư nhân còn dè dặt nếu không có cơ chế chia sẻ rủi ro phù hợp.

Nếu không chuyển dịch mô hình huy động vốn, chuyển đổi xanh đô thị rất dễ rơi vào tình trạng “tham vọng lớn – nguồn lực nhỏ”, dẫn đến chậm tiến độ và mất niềm tin của nhà đầu tư.

3. Tài chính xanh – từ khái niệm đến hạ tầng phát triển đô thị

Tài chính xanh không chỉ đơn thuần là việc gắn nhãn “xanh” cho các khoản đầu tư, mà là một hệ thống công cụ, tiêu chuẩn và thể chế nhằm hướng dòng vốn vào các hoạt động có lợi cho môi trường, khí hậu và phát triển bền vững.

Đối với TP.HCM, tài chính xanh cần được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm:

• Trái phiếu xanh và trái phiếu bền vững
• Quỹ đầu tư xanh và quỹ hạ tầng
• PPP xanh và blended finance
• ODA, tài chính khí hậu và viện trợ kỹ thuật
• Thị trường carbon và tín chỉ carbon
• Các công cụ này không tồn tại riêng lẻ, mà cần được tích hợp trong một kiến trúc tài chính xanh đô thị, gắn với bộ chỉ tiêu và khung quản trị chuyển đổi xanh đã nêu ở các chủ đề trước.

4. Trái phiếu xanh đô thị – Công cụ huy động vốn dài hạn then chốt

Trong các công cụ tài chính xanh, trái phiếu xanh đô thị được xem là một trong những giải pháp hiệu quả nhất để huy động vốn dài hạn cho hạ tầng xanh. Thông qua trái phiếu xanh, chính quyền đô thị có thể:

• Huy động nguồn vốn lớn với kỳ hạn dài
• Phân bổ vốn cho các dự án ưu tiên
• Tăng tính minh bạch và kỷ luật tài khóa
• Thu hút nhà đầu tư tổ chức trong và ngoài nước

Để phát hành trái phiếu xanh thành công, TP.HCM cần:

• Xây dựng danh mục dự án xanh đủ điều kiện
• Áp dụng chuẩn mực quốc tế về báo cáo và sử dụng vốn
• Kết nối trái phiếu với bộ chỉ tiêu chuyển đổi xanh và hệ thống MRV

Trái phiếu xanh vì vậy không chỉ là công cụ tài chính, mà còn là cơ chế cam kết và giám sát chuyển đổi xanh.

5. PPP xanh và blended finance – Chia sẻ rủi ro để kích hoạt vốn tư nhân

Đối với nhiều dự án hạ tầng xanh, đặc biệt là giao thông công cộng, xử lý chất thải, năng lượng tái tạo và chống ngập, việc thu hút vốn tư nhân thuần túy là rất khó nếu không có sự tham gia của Nhà nước.

Mô hình PPP xanh và blended finance cho phép:

• Nhà nước chia sẻ rủi ro chính sách và thị trường
• Sử dụng vốn công để “kích hoạt” vốn tư nhân
• Giảm chi phí vốn và nâng cao tính khả thi tài chính

Trong mô hình này, ngân sách nhà nước không đóng vai trò “chi trả toàn bộ”, mà là vốn mồi chiến lược, giúp huy động dòng vốn lớn hơn nhiều lần từ khu vực tư nhân và các tổ chức tài chính quốc tế.

6. ODA và tài chính khí hậu – Nguồn lực chiến lược cho giai đoạn đầu

Các tổ chức quốc tế như World Bank, ADB, JICA, AFD, GIZ và các quỹ khí hậu toàn cầu đang ưu tiên hỗ trợ các đô thị lớn trong chuyển đổi xanh. TP.HCM, với quy mô và vai trò đặc biệt, có lợi thế lớn trong việc tiếp cận các nguồn lực này.

ODA và tài chính khí hậu có thể đóng vai trò:

• Hỗ trợ xây dựng thể chế và năng lực quản lý
• Tài trợ các dự án thí điểm rủi ro cao
• Giảm chi phí vốn cho các dự án chiến lược

Tuy nhiên, để hấp thụ hiệu quả ODA và tài chính khí hậu, TP.HCM cần có chiến lược tài chính xanh rõ ràng, tránh tình trạng dự án rời rạc và thiếu liên kết.

7. Thị trường carbon – Nguồn tài chính mới cho đô thị

Một điểm mới quan trọng trong chuyển đổi xanh là thị trường carbon và tín chỉ carbon. Đối với TP.HCM, thị trường carbon không chỉ là công cụ tuân thủ, mà còn là:

• Nguồn thu mới cho các dự án giảm phát thải
• Cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia chuyển đổi
• Công cụ kết nối với thị trường tài chính xanh toàn cầu

Việc tích hợp doanh thu carbon vào cấu trúc tài chính dự án giúp nâng cao hiệu quả đầu tư và giảm áp lực lên ngân sách.

8. Quỹ Chuyển đổi xanh TP.HCM – Thiết chế tài chính trung tâm

Để điều phối các nguồn lực đa dạng, TP.HCM cần xem xét thành lập Quỹ Chuyển đổi xanh đô thị, đóng vai trò:

• Tập trung và phân bổ nguồn lực tài chính xanh
• Hỗ trợ dự án ưu tiên theo chiến lược
• Kết nối vốn công – tư – quốc tế
• Giảm rủi ro và chi phí giao dịch

Quỹ này có thể vận hành theo nguyên tắc thị trường, minh bạch và chịu giám sát chặt chẽ, trở thành “bộ não tài chính” của chuyển đổi xanh đô thị.

9. Liên kết tài chính xanh với bộ chỉ tiêu và quản trị chuyển đổi

Một điểm then chốt là mọi công cụ tài chính xanh phải được liên kết chặt chẽ với bộ chỉ tiêu chuyển đổi xanh. Điều này giúp:

• Đảm bảo vốn được sử dụng đúng mục tiêu
• Đo lường tác động môi trường – xã hội
• Tăng niềm tin của nhà đầu tư và đối tác quốc tế
• Tài chính xanh vì vậy không thể tách rời quản trị xanh.

10. Vai trò của TP.HCM trong hệ sinh thái tài chính xanh quốc gia

Với lợi thế về thị trường vốn, doanh nghiệp và nhân lực, TP.HCM có tiềm năng trở thành trung tâm tài chính xanh của Việt Nam, nơi:

• Thí điểm công cụ tài chính mới
• Phát triển thị trường carbon
• Kết nối Việt Nam với dòng vốn xanh toàn cầu

Thành công của TP.HCM sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa cho các địa phương khác.

11. Kết luận

Huy động tài chính xanh là điều kiện tiên quyết để chuyển đổi xanh TP.HCM đi từ tầm nhìn đến hiện thực. Trong bối cảnh nguồn lực công hạn chế và nhu cầu đầu tư lớn, thành phố cần một cách tiếp cận mới: coi tài chính xanh không phải là công cụ phụ trợ, mà là trụ cột chiến lược của phát triển đô thị.

Nếu được thiết kế và vận hành đúng, hệ sinh thái tài chính xanh sẽ không chỉ giúp TP.HCM đạt mục tiêu môi trường, mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút đầu tư chất lượng cao và tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững trong nhiều thập kỷ tới.

Tác giả : 

Mr Nguyễn Đình Quyền – ESG Education & Business

Thạc Sĩ, Kĩ sư Nguyễn Đình Quyền có 17 năm kinh nghiệm phụ trách các dự án phát triển quan trọng thuộc lĩnh vực quản lý và phát triển đầu tư, phát triển bền vững và các dự án ESG tại các tập đoàn tài chính, Giáo dục đến từ Nhật Bản (Shogakukan Shueisha Productions, Hoa Kỳ (Franklink Capital), Hàn Quốc (Daekyo, Pantos Holdings) và Việt Nam (Sovico Group).

Ông đã hoàn thành các chương trình đào tạo của Viện Đào tạo và Nghiên cứu Liên hợp quốc (UNITAR), Trường Nhân viên Hệ thống Liên hợp quốc (UNSSC) về các chương trình phát triển cơ sở hạ tầng bền vững, tính toán lượng khí thải carbon, tín chỉ carbon, thuế carbon, nền kinh tế xanh…Ông cũng đã hoàn thành chương trình đào tạo về KCN Sinh thái của UNIDO và GEIPP.

Ông cũng là chuyên gia tư vấn cao cấp của ESG Education & Business, chuyên tư vấn các dự án tính toán phát thải khí nhà kính, Green Label, LCA, EPD, Netzero Energy, Carbon Neutral, Netzero Carbon cho các tập đoàn, công ty và KCN tại Việt Nam. Ông cũng là thành viên sáng lập và thuộc hội đồng cố vấn cao cấp Liên Minh Quốc Tế Phát Triển Bền Vững và ESG – ESG & Sustainability Alliance ( ESGA).