Trái phiếu xanh, trái phiếu bền vững và trái phiếu chuyển tiếp: Động lực huy động vốn quy mô lớn cho chuyển đổi xanh của Việt Nam

1. Trái phiếu xanh – trụ cột của thị trường tài chính xanh toàn cầu

Trong hơn một thập kỷ qua, trái phiếu xanh (green bond), trái phiếu bền vững (sustainability bond) và trái phiếu chuyển tiếp (transition bond) đã trở thành kênh huy động vốn chủ lực cho quá trình chuyển đổi xanh của thế giới. Thị trường nợ bền vững toàn cầu đã vượt mốc 4.400 tỷ USD, trong đó trái phiếu xanh chiếm tỷ trọng lớn nhất. Các trung tâm tài chính như Singapore, Hong Kong, London, New York, Thượng Hải đều coi thị trường trái phiếu xanh là “xương sống” của chiến lược tài chính xanh quốc gia.

Bản chất của trái phiếu xanh không chỉ là một công cụ huy động vốn, mà là một cơ chế điều hướng dòng tiền: vốn được gắn chặt với mục tiêu môi trường – xã hội – quản trị (ESG), buộc doanh nghiệp và chính phủ phải chứng minh tác động tích cực về giảm phát thải, thích ứng khí hậu, bảo vệ tài nguyên và phát triển bền vững. Nhà đầu tư không chỉ mua lợi suất tài chính, mà mua cả “lợi suất tác động” (impact yield).

Đối với Việt Nam, nơi nhu cầu vốn cho Net Zero 2050 lên tới hàng trăm tỷ USD, trái phiếu xanh và bền vững chính là chìa khóa để mở cánh cửa dòng vốn quốc tế dài hạn, chi phí thấp và ổn định.

2. Phân loại: Green Bond – Sustainability Bond – Transition Bond

Trái phiếu xanh (Green Bond) được phát hành để tài trợ cho các dự án có lợi ích môi trường rõ ràng: năng lượng tái tạo, hiệu quả năng lượng, giao thông sạch, công trình xanh, xử lý nước và chất thải, bảo tồn đa dạng sinh học. Toàn bộ dòng tiền phải được “ring-fenced” cho các dự án xanh và báo cáo định kỳ theo chuẩn quốc tế (ICMA Green Bond Principles, EU Green Bond Standard).

Trái phiếu bền vững (Sustainability Bond) tài trợ đồng thời cho mục tiêu môi trường và xã hội: nhà ở xã hội xanh, y tế bền vững, giáo dục, nước sạch, thích ứng biến đổi khí hậu, phát triển vùng nông thôn. Đây là công cụ đặc biệt phù hợp với Việt Nam, nơi bài toán phát triển bền vững gắn chặt với an sinh xã hội.

Trái phiếu chuyển tiếp (Transition Bond) dành cho các ngành phát thải cao (thép, xi măng, điện than, hóa chất) trong quá trình chuyển đổi sang mô hình carbon thấp. Thay vì “loại trừ”, thị trường vốn hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng lộ trình giảm phát thải khoa học (SBTi, Net Zero pathway) và tài trợ cho công nghệ chuyển đổi như CCUS, hydrogen, nhiên liệu thay thế, hiệu quả năng lượng sâu.

3. Kinh nghiệm quốc tế: từ chính sách đến thị trường

Singapore xây dựng Green Finance Action Plan, trong đó Chính phủ phát hành trái phiếu xanh quốc gia làm “neo chuẩn mực”, song song với chương trình trợ cấp chi phí phát hành cho doanh nghiệp. Nhờ đó, Singapore trở thành trung tâm phát hành trái phiếu xanh lớn nhất ASEAN.

Hong Kong triển khai Chương trình Trợ cấp Tài chính Xanh (Green and Sustainable Finance Grant Scheme), hỗ trợ chi phí tư vấn, đánh giá độc lập, báo cáo ESG cho doanh nghiệp phát hành. Đồng thời, Hong Kong tiên phong token hóa trái phiếu xanh trên blockchain, mở ra kỷ nguyên huy động vốn số hóa.

Thượng Hải và Trung Quốc hoàn thiện green taxonomy, tích hợp vào hệ thống ngân hàng – chứng khoán, buộc tổ chức tài chính phân bổ tỷ trọng tín dụng và đầu tư xanh. Nhờ đó, Trung Quốc trở thành thị trường trái phiếu xanh lớn nhất thế giới.

Bài học then chốt: không có thị trường trái phiếu xanh nếu thiếu ba yếu tố nền tảng – khung pháp lý rõ ràng, ưu đãi kinh tế và hệ sinh thái chuyên môn.

4. Thực trạng Việt Nam: tiềm năng lớn, thị trường còn sơ khai

Giai đoạn 2021–2023, tổng giá trị phát hành trái phiếu bền vững của Việt Nam mới khoảng 0,8 tỷ USD – một con số rất nhỏ so với nhu cầu vốn hàng trăm tỷ USD cho Net Zero. Một số dấu mốc quan trọng đã xuất hiện: trái phiếu xanh của TP.HCM, Bà Rịa – Vũng Tàu, Vietcombank, EVN. Tuy nhiên, thị trường vẫn đối mặt với các rào cản lớn:

• Chưa có green taxonomy quốc gia thống nhất.
• Khung pháp lý cho trái phiếu xanh chưa đầy đủ, chưa tương thích chuẩn quốc tế.
• Thiếu ưu đãi thuế, phí và cơ chế bảo lãnh rủi ro.
• Năng lực ESG, LCA, MRV của doanh nghiệp còn hạn chế.

Điều này khiến nhà đầu tư quốc tế dè dặt, chi phí vốn cao và quy mô phát hành nhỏ lẻ.

5. Vai trò chiến lược của VIFC-HCMC trong phát triển thị trường trái phiếu xanh

VIFC-HCMC được thiết kế để trở thành “sàn trung tâm” cho thị trường trái phiếu xanh Việt Nam:

• Sàn niêm yết trái phiếu xanh theo chuẩn quốc tế, tách biệt với thị trường truyền thống, minh bạch ESG và tác động môi trường.
• Khung pháp lý ưu đãi: thủ tục phát hành nhanh, công nhận chuẩn ICMA/EU, ưu đãi thuế cho nhà đầu tư và tổ chức phát hành.
• Hệ sinh thái hỗ trợ: ngân hàng đầu tư, tư vấn ESG, kiểm toán, đánh giá độc lập, công ty dữ liệu ESG, fintech xanh.
• Kết nối nhà đầu tư toàn cầu: quỹ hưu trí, quỹ ESG, quỹ khí hậu, tổ chức tài chính phát triển.

6. Chuẩn hóa ESG – LCA – MRV: nền tảng để phát hành trái phiếu xanh thành công

Không có dữ liệu đáng tin cậy thì không có trái phiếu xanh bền vững. Doanh nghiệp muốn phát hành phải xây dựng:

• Chiến lược ESG tích hợp vào mô hình kinh doanh.
• Đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA) theo ISO 14040/44 để chứng minh tác động môi trường.
• Hệ thống MRV phát thải theo GHG Protocol, ISO 14064, EU ETS.
• Báo cáo tác động (Impact Report) định kỳ cho nhà đầu tư.

Đây chính là “hộ chiếu kỹ thuật” để dự án Việt Nam bước vào thị trường vốn xanh toàn cầu.

7. Lộ trình phát triển thị trường trái phiếu xanh Việt Nam

Giai đoạn 1 (2026–2027): Nền móng

• Ban hành green taxonomy quốc gia.
• Chính phủ phát hành trái phiếu xanh tại VIFC-HCMC.
• Thí điểm sàn niêm yết trái phiếu xanh.

Giai đoạn 2 (2028–2030): Mở rộng

• Doanh nghiệp năng lượng, KCN ESG, hạ tầng phát hành quy mô lớn.
• Kết nối nhà đầu tư quốc tế, quỹ khí hậu.
• Chuẩn hóa báo cáo ESG – LCA – MRV toàn thị trường.

Giai đoạn 3 (sau 2030): Bứt phá

• Token hóa trái phiếu xanh.
• Tích hợp thị trường carbon.
• Việt Nam trở thành trung tâm phát hành trái phiếu xanh hàng đầu ASEAN.

8. Tác động chiến lược tới Net Zero và năng lực cạnh tranh quốc gia

Thị trường trái phiếu xanh không chỉ huy động vốn, mà tái cấu trúc toàn bộ nền kinh tế:

• Giảm chi phí vốn cho dự án xanh.
• Thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi ESG thực chất.
• Nâng cao uy tín quốc gia và khả năng tiếp cận vốn quốc tế.
• Biến cam kết Net Zero thành dòng tiền cụ thể, có thể triển khai.

Trái phiếu xanh, trái phiếu bền vững và trái phiếu chuyển tiếp vì vậy không chỉ là công cụ tài chính, mà là “động cơ chiến lược” của tăng trưởng xanh Việt Nam trong ba thập kỷ tới.

Tác giả : 

Mr Nguyễn Đình Quyền – ESG Education & Business

Thạc Sĩ, Kĩ sư Nguyễn Đình Quyền có 17 năm kinh nghiệm phụ trách các dự án phát triển quan trọng thuộc lĩnh vực quản lý và phát triển đầu tư, phát triển bền vững và các dự án ESG tại các tập đoàn tài chính, Giáo dục đến từ Nhật Bản (Shogakukan Shueisha Productions, Hoa Kỳ (Franklink Capital), Hàn Quốc (Daekyo, Pantos Holdings) và Việt Nam (Sovico Group).

Ông đã hoàn thành các chương trình đào tạo của Viện Đào tạo và Nghiên cứu Liên hợp quốc (UNITAR), Trường Nhân viên Hệ thống Liên hợp quốc (UNSSC) về các chương trình phát triển cơ sở hạ tầng bền vững, tính toán lượng khí thải carbon, tín chỉ carbon, thuế carbon, nền kinh tế xanh…Ông cũng đã hoàn thành chương trình đào tạo về KCN Sinh thái của UNIDO và GEIPP. 

Ông cũng là chuyên gia tư vấn cao cấp của ESG Education & Business, chuyên tư vấn các dự án tính toán phát thải khí nhà kính, Green Label, LCA, EPD, Netzero Energy, Carbon Neutral, Netzero Carbon cho các tập đoàn, công ty và KCN tại Việt Nam. Ông cũng là thành viên sáng lập và thuộc hội đồng cố vấn cao cấp Liên Minh Quốc Tế Phát Triển Bền Vững và ESG – ESG & Sustainability Alliance ( ESGA).